ანდალუსიტი

ანდალუსიტი Al2Si03 წარმოადგენს ალუმინის სილიკატის ჯგუფის მნიშვნელოვან ქანთწარმომქმნელ მინერალს. მას სახელი ეწოდა ესპანეთის ისტორიული რეგიონის — ანდალუსიის მიხედვით, სადაც იგი პირველად აღწერა ფრანგმა მინეროლოგმა ჟან დელამეთერიემ 1789 წელს.

ეს მინერალი გამორჩეულია თავისი უნიკალური ფიზიკური და თერმული თვისებებით, რის გამოც მას განსაკუთრებული ადგილი უკავია როგორც გეოლოგიურ კვლევებში, ისე თანამედროვე ინდუსტრიაში.

კრისტალოგრაფიული და ფიზიკური თვისებები

ანდალუსიტი კრისტალიზდება ორთორომბულ სისტემაში. იგი წარმოქმნის პრიზმულ, ხშირად თითქმის კვადრატული ფორმის მქონე კრისტალებს, აგრეთვე მარცვლოვან ან სვეტისებრ აგრეგატებს.

• ქიმიური ფორმულა: Al2Si03

• სიმაგრე (მოოსის სკალით): 6.5 – 7.5 (საკმაოდ მყარი მინერალია)

• ფერი: უმეტესად მოწითალო-ყავისფერი, ვარდისფერი, ნაცრისფერი, მწვანე ან მოყვითალო.

• ელვარება: მინისებრი, ზოგჯერ ძლიერ ბზინვარე.

• ტკეჩადობა: სრული, პრიზმული წიბოების გასწვრივ.

პლეოქროიზმი

ანდალუსიტის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი ოპტიკური თვისებაა მკვეთრად გამოხატული პლეოქროიზმი — სინათლის გარდატეხისას კრისტალის ფერის ცვლილება დაკვირვების კუთხის მიხედვით. ერთი და იგივე კრისტალი სხვადასხვა მხრიდან შესაძლოა გამოჩნდეს ყვითელ-მწვანე, ვარდისფერ ან მუქ წითელ ფერებში.

პოლიმორფიზმი და გეოლოგიური მნიშვნელობა

ანდალუსიტს გააჩნია ორი პოლიმორფული ანალოგი (მინერალები, რომელთაც აქვთ ზუსტად იგივე ქიმიური შემადგენლობა, მაგრამ განსხვავებული კრისტალური სტრუქტურა):

1. კიანიტი (მაღალი წნევის ფაზა)

2. სილიმანიტი (მაღალი ტემპერატურის ფაზა)

"ინდიკატორი მინერალი"

გეოლოგიაში ანდალუსიტი გამოიყენება როგორც ბარომეტრი და თერმომეტრი. იგი ყალიბდება დაბალი წნევისა და საშუალო/მაღალი ტემპერატურის პირობებში.

როდესაც გრანიტული მაგმა იჭრება ალუმინით მდიდარ დალექილ ქანებში (მაგალითად, თიხაფიქლებში), წარმოიქმნება საკონტაქტო მეტამორფიზმის ზონა. სწორედ ასეთ გარემოში წარმოიქმნება ანდალუსიტი. გეოლოგებისთვის ქანში ანდალუსიტის არსებობა იმის ნიშანია, რომ მეტამორფიზმი მოხდა დედამიწის ქერქის შედარებით ზედა, ნაკლებად დაწნეხილ ფენებში.

ანდალუსიტის ნაირსახეობები

1. ხიასტოლიტი (Chiastolite):

   ანდალუსიტის ყველაზე ცნობილი სახესხვაობაა. კრისტალის ზრდის პროცესში მასში ნახშიროვანი და თიხოვანი მინარევები ისე ნაწილდება, რომ განივკვეთზე წარმოქმნის მკაფიო მუქ ჯვრისებრ ნახატს. საუკუნეების განმავლობაში ხიასტოლიტს რელიგიურ ამულეტად და დამცავ თილისმად იყენებდნენ.

2. ვირიდინი (Viridine):

   მანგანუმისა და რკინის მინარევებით მდიდარი მწვანე ფერის ანდალუსიტი.

გამოყენების სფეროები

ანდალუსიტი არ არის მხოლოდ სამეცნიერო ინტერესის საგანი; მას დიდი ეკონომიკური ღირებულება აქვს:

1. ცეცხლგამძლე ინდუსტრია (Refractories)

ანდალუსიტის მთავარი მომხმარებელი მძიმე მრეწველობაა. მაღალ ტემპერატურაზე  გაცხელებისას ანდალუსიტი გარდაიქმნება მულიტად და კვარცად.

ეს პროცესი მიმდინარეობს მოცულობის თითქმის ცვლილების გარეშე, რაც მას იდეალურ მასალად აქცევს:

• ფოლადის გამოსადნობი ღუმელების შიდა მოპირკეთებისთვის;

• ცემენტისა და მინის საწარმოო დანადგარებისთვის;

• მაღალტექნოლოგიური კერამიკისა და საავიაციო სანთლების (Spark plugs) დასამზადებლად.

2. საიუველირო საქმე

იშვიათად გვხვდება გამჭვირვალე, საიუველირო ხარისხის ანდალუსიტის კრისტალები. მათი დამუშავებისას ოსტატები ცდილობენ მაქსიმალურად გამოაჩინონ მინერალის პლეოქროიზმი, რის შედეგადაც მიიღება ძვირფასი ქვა, რომელიც მოძრაობისას ერთდროულად ანათებს მწვანე, ნარინჯისფერ და ყავისფერ-წითელ ელფერებში.

საბადოები

ანდალუსიტის უმსხვილესი სამრეწველო საბადოები მდებარეობს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში (რომელიც მსოფლიო ბაზრის უდიდეს ნაწილს ამარაგებს), აგრეთვე საფრანგეთში, ესპანეთში, რუსეთში, ჩინეთში, აშშ-სა და ავსტრალიაში.