ტოპაზი

ტოპაზი (Topaz) — ცისფერი ნათება, იმპერატორთა ფავორიტი და ოსტატის საიდუმლოებები

საიუველირო სამყაროში ტოპაზი (Topaz) ერთ-ერთი ყველაზე მრავალფეროვანი, კლასიკური და საყვარელი ძვირფასი ქვაა. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს მას ძირითადად ცისფერ ფერთან აიგივებენ, ბუნებაში ტოპაზი გვხვდება საოცარი სპექტრით: დაწყებული იშვიათი ოქროსფერ-ნარინჯისფერიდან ("იმპერიალი"), დამთავრებული ვარდისფერი, მწვანე და სრულიად უფერული ქვებით.

განვიხილოთ, საიდან იწყება ტოპაზის ისტორია, რა ქიმიური საიდუმლო იმალება მის სიღრმეში, რა სახეობები არსებობს და როგორ უნდა მოვუაროთ ამ მტკიცე, მაგრამ ნაზ ქვას.

1. ისტორია, მითოლოგია და საბადოები

ტოპაზი ათასწლეულების განმავლობაში ითვლებოდა ძალაუფლების, სიბრძნისა და მზის ენერგიის სიმბოლოდ.

• სახელწოდება და წარმოშობა: სახელწოდების წარმოშობაზე ორი ძირითადი ვერსია არსებობს:

  1. ძველი ბერძნული სიტყვიდან Topazios — ასე ერქვა კუნძულს წითელ ზღვაში (დღეს ზებერგედი), სადაც ანტიკურ ხანაში მოიპოვებდნენ ქვებს. თუმცა, მოგვიანებით გაირკვა, რომ იქ არა ტოპაზს, არამედ ქრიზოლიტს (პერიდოტს) მოიპოვებდნენ, მაგრამ სახელი დარჩა.

  2. სანსკრიტული სიტყვიდან Tapas — რაც "ცეცხლს" ან "სიცხეს" ნიშნავს, რაც მიუთითებს ქვის ოქროსფერ-ნარინჯისფერ სახეობებზე.

• საბადოები: მსოფლიო ტოპაზის მარაგის უდიდესი ნაწილი ბრაზილიაში მოიპოვება (მინას-ჟერაისის შტატი). სწორედ ბრაზილიური ტოპაზები, განსაკუთრებით "იმპერიალი", ითვლება ეტალონად. სხვა მნიშვნელოვანი საბადოებია რუსეთში (ურალი), შრი-ლანკაში, პაკისტანში, აშშ-სა და ნამიბიაში.

• მითები და ლეგენდები:

  • ძველი ეგვიპტელები: ეგვიპტელებს სჯეროდათ, რომ ტოპაზი მზის ღმერთის, რას, ოქროსფერი ნათებით იყო გაჟღენთილი. ის იცავდა მფლობელს ბოროტი ძალებისა და მოწამვლისგან.

  • ძველი რომაელები: რომაელები ტოპაზს იუპიტერს, ღმერთების მეფეს, უკავშირებდნენ. მათ სჯეროდათ, რომ ქვა აუმჯობესებდა მხედველობას და ამშვიდებდა მრისხანებას.

  • შუა საუკუნეები: ევროპაში სჯეროდათ, რომ ტოპაზს ჰქონდა უნარი გაეძლიერებინა გონებრივი შესაძლებლობები, განეკურნა ფსიქიკური აშლილობები და მოეტანა სიმდიდრე. მას ხშირად ატარებდნენ მეფეები და დიდგვაროვნები, როგორც თილისმას.

2. შემადგენლობა, სახეობები და დამუშავება

ტექნიკური თვალსაზრისით, ტოპაზი არის ფტორის შემცველი ალუმინის სილიკატი ($Al_2SiO_4(F,OH)_2$). ის არის ერთ-ერთი ყველაზე მყარი ბუნებრივი მინერალი (მოოსის შკალით 8), რაც მას იდეალურს ხდის საიუველირო ნაკეთობებისთვის.

მთავარი საიუველირო სახეობები:

• იმპერიალ ტოპაზი (Imperial Topaz): ყველაზე იშვიათი, ძვირფასი და პრესტიჟული სახეობა. აქვს მდიდარი ოქროსფერ-ნარინჯისფერი, ვარდისფერ-ნარინჯისფერი ან წითელი ელფერი. მისი სახელი უკავშირდება რუსეთის იმპერატორებს, რომლებიც ამ ქვას ძალიან აფასებდნენ.

• ცისფერი ტოპაზი (Blue Topaz): დღეს ყველაზე გავრცელებული და პოპულარული სახეობა. ბუნებაში ნამდვილი ცისფერი ტოპაზი ძალიან იშვიათია და მკრთალი ფერისაა. ბაზარზე არსებული თითქმის ყველა ცისფერი ტოპაზი არის უფერული ტოპაზი, რომელიც დამუშავებულია რადიაციით და თერმულად, რათა მიიღოს მდგრადი ცისფერი ფერი. გამოყოფენ სამ ძირითად ელფერს:

  • Sky Blue: მკრთალი, ღია ცისფერი.

  • Swiss Blue: კაშკაშა, ინტენსიური ცისფერი.

  • London Blue: მუქი, ნაცრისფერ-ლურჯი ან მომწვანო-ლურჯი (ყველაზე ძვირფასი ცისფერებს შორის).

• უფერული ტოპაზი (White Topaz): ბუნებაში ყველაზე გავრცელებული სახეობა. ხშირად გამოიყენება ბრილიანტის იაფფასიან ალტერნატივად, თუმცა მას არ აქვს ბრილიანტისებრი თამაში.

• ვარდისფერი და წითელი ტოპაზი: ძალიან იშვიათი და ძვირფასი ბუნებრივი სახეობები.

დამუშავება: ტოპაზის მაღალი სიმაგრე საშუალებას იძლევა გაკეთდეს ნებისმიერი სახის ფასეტური (დაკუთხული) ჭრა. კაბოშონის ჭრა გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ქვა შეიცავს ბევრ ჩანართს.

3. ტოპაზის დადებითი და უარყოფითი მხარეები

დადებითი მხარეები:

• მაღალი სიმაგრე: 8 მოოსის შკალით, რაც მას ძალიან მდგრადს ხდის ნაკაწრების მიმართ და გამოსადეგია ყოველდღიური ტარებისთვის (მაგ. ბეჭდებში).

• მრავალფეროვნება: ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფერში, ზომაში და ჭრაში.

• ბრწყინვალება: კარგად დაკუთხულ ტოპაზს აქვს შესანიშნავი ბრწყინვალება და სინათლის თამაში.

უარყოფითი მხარეები:

• სიმყიფე (Cleavage): მიუხედავად სიმაგრისა, ტოპაზს აქვს სრულყოფილი ტკეჩადობა  ერთი მიმართულებით. ეს ნიშნავს, რომ ძლიერი, მიმართული დარტყმისას ქვა შეიძლება გაიბზაროს ან გატყდეს.

• მგრძნობელობა სინათლეზე (ზოგიერთი სახეობა): ზოგიერთი ბუნებრივი ვარდისფერი ან ყვითელი ტოპაზი შეიძლება გაფერმკრთალდეს მზის პირდაპირი სხივების ხანგრძლივი ზემოქმედებისას. ცისფერი ტოპაზები, როგორც წესი, მდგრადია ფერის მხრივ.

4. მოვლის ოქროს წესები

• მოარიდეთ ძლიერ დარტყმებს: ტკეჩადობის გამო, ტოპაზი მგრძნობიარეა დარტყმებისადმი. მოიხსენით ბეჭედი ფიზიკური მუშაობისას.

• წმენდა: უმჯობესია გამოიყენოთ თბილი, საპნიანი წყალი და რბილი ჯაგრისი. არ არის რეკომენდებული ულტრაბგერითი ან ორთქლით წმენდა, რადგან ტემპერატურის მკვეთრმა ცვლილებამ ან ვიბრაციამ შეიძლება გამოიწვიოს ქვის გაბზარვა (ტკეჩადობის გასწვრივ).

• მოარიდეთ ქიმიას: მოერიდეთ კონტაქტს საყოფაცხოვრებო ქიმიასთან, კოსმეტიკასთან და სუნამოსთან.

• შენახვა: შეინახეთ ცალკე, რბილ ჩანთაში, რათა არ დაკაწროთ სხვა უფრო რბილი ქვები (ან არ დაკაწროთ თავად ტოპაზი ბრილიანტით).

ოსტატის რჩევა

ტოპაზის ყიდვისას, განსაკუთრებით ცისფერი სახეობების, მნიშვნელოვანია იცოდეთ, რომ ფერი თითქმის ყოველთვის არის ხელოვნურად გაძლიერებული (Treated). ეს არის მიღებული პრაქტიკა საიუველირო ინდუსტრიაში და ასეთი ფერი მდგრადია. თუმცა, თუ გთავაზობენ "იმპერიალ" ტოპაზს ძალიან დაბალ ფასად, დიდი ალბათობით, ეს არის ან დაბალი ხარისხის, შეღებილი ტოპაზი, ან საერთოდ სხვა ქვა (მაგ. ციტრინი, რომელსაც ხშირად ყიდიან როგორც "ბრაზილიურ ტოპაზს").

ნამდვილი, ბუნებრივი "იმპერიალი" ძალიან ძვირია და უნდა ჰქონდეს შესაბამისი გემოლოგიური სერთიფიკატი.