კატის თვალი

კატის თვალი (Cat's Eye / Cymophane) — ოპტიკური ილუზიის საუნჯე, შატოიანცი და ოსტატის საიდუმლოებები

გემოლოგიაში ტერმინი „ნამდვილი კატის თვალი“ ექსკლუზიურად ეკუთვნის ქრიზობერილის (BeAl2O4) სახეობას, რომელსაც ახასიათებს სპეციფიკური ოპტიკური ეფექტი — შატოიანცი (Chatoyancy). თუმცა, ანალოგიური ეფექტი შეიძლება გამოვლინდეს სხვა მინერალებშიც (კვარცი, ტურმალინი, აპატიტი, სილემანიტი), რომელთაც შესაბამისად უწოდებენ „კვარცის კატის თვალს“, „ტურმალინის კატის თვალს“ და ა.შ.

ქრიზობერილის კატის თვალს (ციმოფანს) აქვს უნიკალური თვისება: ქვის ზედაპირზე სინათლის მოხვედრისას ჩნდება მკვეთრი, მოძრავი თეთრი ან ვერცხლისფერი სინათლის ზოლი, რომელიც კატის თვალის გუგას წააგავს.

კატის თვალი არის ლაპიდარული ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე საპასუხისმგებლო გამოცდა. შატოიანცის ეფექტის გამოვლენა მთლიანად დამოკიდებულია ქვის შიდა ბოჭკოვანი ჩანართების სწორ ორიენტაციასა და იდეალური კაბოშონის გამოჭრაზე.

ისტორია, ლეგენდები და დასახელება

ისტორიული მნიშვნელობა: აღმოსავლურ კულტურებში (განსაკუთრებით ინდოეთში, შრი-ლანკასა და ჩინეთში) კატის თვალი საუკუნეების განმავლობაში ითვლებოდა ძლიერ ამულეტად. XIX საუკუნის ბოლოს, როდესაც ბრიტანეთის პრინცმა არტურმა კონაქტელმა თავის საცოლეს კატის თვალის ბეჭედი აჩუქა, ქვამ ევროპულ მაღალ საზოგადოებაში არნახული პოპულარობა მოიპოვა.
„რძე და თაფლი“ (Milk and Honey Effect): უმაღლესი ხარისხის ციმოფანის ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელია. როდესაც ქვას გვერდიდან სინათლეს ვანათებთ, ზოლის ერთ მხარეს ქვა იღებს რძისფერს, ხოლო მეორე მხარეს ინარჩუნებს გამჭვირვალე თაფლისფერს/ოქროსფერს.
ენერგეტიკა და სულიერი მნიშვნელობა: ლითოთერაპიასა და ვედურ ასტროლოგიაში (ჯოტიში) კატის თვალი (ქეთუს ქვა) მიჩნეულია ბოროტი თვალისგან, უბედურებისა და ფინანსური დანაკარგებისგან დამცავ ძლიერ ფარად. იგი უკავშირდება მზის წნულის (მანიპურა) ჩაკრას. სჯერათ, რომ ქვა მფლობელს უვითარებს ინტუიციას, დისციპლინასა და შინაგან ძალას.

ფიზიკური, ქიმიური და ოპტიკური მახასიათებლები

კატის თვალთან მუშაობისას ოსტატმა აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოს მისი მაღალი სიმაგრე და შიდა პარალელური არხების/ჩანართების მიმართულება.

ქიმიური ფორმულა: BeAl2O4 (ბერილიუმის ალუმინატი — ქრიზობერილის ჯგუფი).
კრისტალური სისტემა: ორთორომბული.
სიმაგრე (მოოსის სკალით): 8.5 (ძალიან მაღალი სიმაგრე; ჩამოუვარდება მხოლოდ ალმასსა და კორუნდს).
სიმკვრივე: 3.70 - 3.78
ტკეჩადობა: სუსტი / საშუალო.
გარდატეხის მაჩვენებელი (Refractive Index): 1.744 - 1.755
ოპტიკური ეფექტი: შატოიანცი (Chatoyancy) — სინათლის არეკვლა ქრიზობერილის შიგნით არსებული რუტილის (TiO2) მიკროსკოპული, პარალელური ნემსისებრი ჩანართებიდან ან ცარიელი მიკროარხებიდან.
ფერი: თაფლისფერი, ოქროსფერი-ყვითელი, მომწვანო-ყვითელი, ყავისფერი, ზეთისხილისფერი-მწვანე.
ბზინვარება: მინისებრი, აბრეშუმისებრი (ჩანართების გასწვრივ).

მსოფლიოს ძირითადი საბადოები

შრი-ლანკა: მსოფლიოში საუკეთესო ხარისხის „რძისა და თაფლის“ ეფექტის მქონე ქრიზობერილის კატის თვალის ისტორიული წყარო.
ბრაზილია: უმაღლესი ხარისხის ციმოფანების უმთავრესი თანამედროვე მომწოდებელი.
ინდოეთი, მადაგასკარი, რუსეთი (ურალი), ზიმბაბვე და მიანმარი (ბირმა).

გამოყენების სფეროები

მაღალი საიუველირო ხელოვნება (High Jewelry): ნამდვილი ქრიზობერილი კატის თვალი მიეკუთვნება ძვირფასი ქვების უმაღლეს კატეგორიას. იგი გამოიყენება ექსკლუზიურ ოქროსა და პლატინის სამკაულებში.
საკოლექციო სფერო: მკვეთრი, წვრილი და მოძრავი სინათლის ზოლის მქონე მსხვილი ნიმუშები აუქციონებზე კოლოსალურ ფასად იყიდება.

რა უნდა გაითვალისწინოს ოსტატმა და მომხმარებელმა?

ჭრის ორიენტაცია: შატოიანცის ეფექტი ვლინდება მხოლოდ კაბოშონის ფორმით დამუშავებისას. ოსტატმა იდეალურად უნდა განსაზღვროს რუტილის ნემსების მიმართულება: კაბოშონის ფუძე უნდა იყოს ამ ნემსების პარალელური, ხოლო გუმბათის ცენტრი — ზუსტად მათზე პერპენდიკულარული. არასწორი ჭრის შემთხვევაში სინათლის ზოლი იქნება გადახრილი, ასიმეტრიული ან საერთოდ გაქრება.
ნათელი სინათლის ზოლი: ხარისხის მთავარი კრიტერიუმია ზოლის სიკაშკაშე, სიწვრილე და მობილურობა — ქვის დახრისას ზოლი შეუფერხებლად უნდა დაცურავდეს გუმბათზე.
მოვლა და შენახვა:
- სიფრთხილე: მაღალი სიმაგრის (8.5) გამო ქვა ძალიან გამძლეა და ნაკაწრებს ადვილად არ იღებს, თუმცა მოარიდეთ ძლიერ დარტყმებს.
- წმენდა: იწმინდება თბილი საპნიანი წყლით და რბილი ჯაგრისით. უსაფრთხოა ულტრაბგერითი წმენდაც (თუ ქვაში არ არის ღრმა ბზარები).

კალათა